Bạn Hà Thu – biên, phiên dịch

Phỏng vấn được thực hiện bởi Kiến Học cho dự án Humans of Careers.

Chào bạn, bạn có thể giới thiệu về mình được không?

Mình tên là Ngô Hà Thu, hiện đang làm Chủ nhiệm Bộ môn Biên-Phiên dịch thuộc khoa Sư phạm tiếng Anh, trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Quốc gia Hà Nội. Mình công tác ở bộ môn từ năm 2010. Bên cạnh việc giảng dạy các môn Dịch ở trường, mình có làm phiên dịch tự do và cộng tác với các nhà xuất bản ở Việt Nam dịch sách được khoảng 4 năm.

Bạn Hà Thu trong một buổi phiên dịch

Bạn Hà Thu trong một buổi phiên dịch

Bạn đến với ngành này như thế nào? 

Tình cờ thôi, mình thi trượt ĐH Ngoại thương nên vào nguyện vọng 2 ngành tiếng Anh của ĐHNN. Lúc đầu thì có ý định xin vào lớp sư phạm vì không biết gì về nghề dịch ngoài việc nghĩ rằng nghề này sẽ phải đi nhiều (và mình bị say xe nên không thích). Nhưng hệ Phiên dịch năm đó lần đầu tiên tổ chức thi tuyển vào lớp chất lượng cao nên mình đăng ký và đỗ. Từ đó học hệ Dịch của khoa. Vì lực học tốt nên đến năm 3 thì bắt đầu được thầy cô cho làm các dự án dịch viết cùng; đến năm 4 thì thầy Chủ nhiệm bộ môn giới thiệu khách hàng cho và để tự làm. Cứ như vậy tới lúc ra trường thì mình có kha khá kinh nghiệm dịch viết.

Việc trở thành phiên dịch tự do xuất phát từ việc mình được phân dạy môn Phiên dịch, cảm thấy nếu không thực hành thì chẳng có gì chia sẻ với sinh viên nên cần phải đi làm nghề. Chủ nhiệm bộ môn khi đó cũng là mentor của mình; kéo mình đi dịch cabin cùng; đến khi cô tin tưởng là mình tự làm được thì cô để mình đi dịch riêng.

Xuất phát thì là tình cờ; sau đó thì là nỗ lực của bản thân (đủ để các giáo viên tin tưởng) và tiếp nữa là may mắn vì có những người đi trước rất giàu kinh nghiệm chỉ giáo.

Được biết bạn theo đuổi cả lĩnh vực biên và phiên dịch, bạn có thể nói sơ cho mọi người biết những khác nhau cơ bản giữa hai lĩnh vực này được không?

Khác nhau đầu tiên là hình thức tác nghiệp: biên dịch là dịch viết; làm nhiều với văn bản, giấy tờ trong khi phiên dịch là dịch nói.

Tiếp theo, so với phiên dịch viên, người dịch viết có nhiều thời gian hơn trong việc chọn lựa câu chữ, tra cứu, tham khảo và vì thế sản phẩm khi hoàn thiện cũng sẽ được đánh giá khắt khe hơn (“Giấy trắng mực đen” mà, nếu sai thì lỗi sai cứ ở đó mãi, không giấu đi đâu được). Trong khi đó, dịch nói cần tốc độ, cần đưa ra phần dịch chỉ trong vài giây (đối với dịch cabin) và 1-2 phút (đối với dịch nối đoạn); vì thế từ lựa chọn có thể chưa được sắc sảo nhưng miễn thông điệp chuyển tải đúng là ổn.

Bạn Hà Thu trong một buổi dịch cabin

Bạn Hà Thu trong một buổi dịch cabin

Về kĩ năng, người dịch viết đòi hỏi phải có độ nhạy về cả hai ngôn ngữ đích và nguồn, khả năng đọc phân tích và viết lách tốt. Phiên dịch cần người hoạt ngôn, phản ứng nhanh nhạy và kĩ năng nghe, phân tích tốt.

Bạn có thể mô tả ngắn gọn dự án dịch sách tâm đắc nhất mà mình từng làm được không? 

Mình không có dự án sách tâm đắc nhất vì đơn giản là dự án nào cũng có chỗ này chỗ kia không được hài lòng sau khi nhìn lại, nhưng vì thế nên dự án nào cũng đáng nhớ.

Mình bắt đầu dịch sách truyện từ năm 2012. Cuốn sách đầu tiên mình dịch là Flipped của nhà văn Mỹ Wendalin Van Draanen. Mình biết được cuốn sách này do xem bộ phim cùng tên. Vì mình quá thích bộ phim nên đã ngồi xem hết phần credit phía cuối phim và biết được phim được chuyển thể từ cuốn sách này. Mình đi tìm sách và gợi ý cho chị bạn lúc đó đang làm biên tập viên văn học nước ngoài của Nhà xuất bản Phụ nữ. Mình chưa có ý định dịch gì, chỉ nhớ là chị ấy nói nếu có sách cho thanh thiếu niên thì nhắc chị ấy. Không ngờ là chị ấy sau khi đọc sách mẫu thì liên lạc với mình và mời mình dịch luôn cuốn đó vì chị ấy nghĩ mình sẽ hợp giọng kể chuyện của các nhân vật. Vậy là mình dịch thôi.

Vì mình thích phim rồi đọc sách cũng hợp giọng nên dịch nhanh lắm. Tầm một tháng là xong. Chỉnh sửa bản nháp rồi đọc bông với bên nhà xuất bản cũng khá kĩ, phải đến 4-5 lần. Qua mạng có, trực tiếp lên nhà xuất bản có.

Vất vả nhất đối với cuốn này là phần dịch tựa sách; cũng mất gần tháng trời mới chốt được tựa. Mình cũng được hỏi nhiều lần về lý do chọn dịch tựa như thế, có phải vì muốn câu khách, vì muốn chạy theo xu hướng ngôn ngữ xì-tin. Khen có, chê có – nhưng tất cả những ai đã đọc cuốn này thì đều không phủ nhận cái tựa đó là nguyên nhân khiến họ quan tâm tới cuốn sách.

Flipped - Bên kia đường có đứa dở hơi, dịch bởi bạn Hà Thu

Flipped – Bên Kia Đường Có Đứa Dở Hơi, dịch bởi bạn Hà Thu

Các sách dịch hiện giờ đa phần có bản quyền, vậy NXB gốc bên nước ngoài họ có kiểm soát chất lượng dịch của mình như thế nào không?

Về chuyện bên phía bản quyền sách có kiểm duyệt chất lượng bản dịch hay không, mình biết tới đâu nói tới đó nhé vì trên thực tế, người dịch sách không tham gia trực tiếp vào công việc đàm phán mua bản quyền hoặc các ràng buộc giữa nhà xuất bản bản dịch và phía bên bán bản quyền. Trong quá trình dịch, không phải tất cả nhưng phía bên bán bản quyền có thể đề xuất việc trao đổi giữa người dịch và tác giả (thường là còn sống) về những chi tiết khó hiểu trong sách để đảm bảo nội dung sách được chuyển tải đúng.

Sau khi sách được dịch xong, phía nhà xuất bản sẽ phải gửi sách dịch sang cho phía bên bán bản quyền với mục đích lưu chiểu là chính. Từ trước tới giờ, việc kiểm định chất lượng bản dịch, theo quan sát của mình, chủ yếu là do độc giả của ngôn ngữ đích thực hiện. Họ đọc và bình luận trên các diễn đàn. Nếu ai biết tiếng gốc thì còn có thể so sánh với bản gốc và tranh luận. Tuy nhiên, người dịch không mấy khi được nghe những tranh luận, nhận xét này 🙂

Theo bạn, kinh nghiệm trong nghề này có quan trọng bằng kiến thức không? Riêng với nghề dịch thuật này vốn có rất nhiều người đi lên từ việc dịch không chuyên thì phải?

Theo mình, nghề này kiến thức và kinh nghiệm có vai trò quan trọng ngang nhau và bổ sung cho nhau (kiểu nói như Triết học thì là mối quan hệ biện chứng ấy). Đúng là với nghề dịch thuật, có rất nhiều người đi lên từ việc dịch không chuyên hoặc kiểu cực chẳng đã, không ai làm thì phải làm (ví dụ như nguyên Phó thủ tướng Vũ Khoan và lý do ông làm phiên dịch) nhưng những người xuất sắc lại là những người có khả năng đúc rút kinh nghiệm và khái quát hóa, hệ thống hóa thành các nguyên tắc, nguyên lý của nghề – đó là kiến thức mà.

Với những người được đào tạo từ trường lớp, lợi thế của họ là có kiến thức. Được trang bị lý thuyết khiến người ta (không xét người lơ mơ nhé) có được sự tự tin trong xử lý tình huống: kiểu gặp phải câu tục ngữ khó, không biết câu tục ngữ tương đương trong ngôn ngữ đích, nếu được học lí thuyết rồi sẽ biết cách dịch theo kiểu diễn giải nghĩa thay vì cứ loay hoay, lúng túng. Có lý thuyết, người dịch cũng sẽ vận dụng kinh nghiệm hiệu quả hơn và thông minh hơn.

Đương nhiên, dịch là một nghề mà không lâm trận thì không thể thành thạo được. Tình huống nghề đa dạng, làm nhiều thì sẽ càng học được nhiều. Và kiến thức chắc sẽ giúp người mới vào nghề có bản lĩnh hơn khi lâm trận.

Lĩnh vực dịch thường đòi hỏi sự hiểu biết rất rộng, với một số ngành chuyên môn như kinh tế, khoa học kỹ thuật, luật… thì nhiều người cho rằng dạy cho các nhà kinh tế, kỹ sư, luật sư… về cách dịch thì dễ dàng hơn là dạy cho dịch giả các kiến thức chuyên biệt đó, ngay cả các lĩnh vực dịch thuật văn học người đọc cũng được cho là chuộng các bản dịch của các nhà văn hơn. Bạn có nhận xét gì về nhận định này không? 

Về dịch chuyên ngành, theo kinh nghiệm cá nhân, mình thấy không có mấy biên-phiên dịch viên, sau một thời gian tác nghiệp nhất định, “nhạc nào cũng nhảy” đâu. Họ đều có xu hướng tập trung vào 1-2 lĩnh vực nhất định và xây dựng dần kiến thức nền cũng như thuật ngữ của bản thân về lĩnh vực đó để có thể nâng cao chất lượng sản phẩm dịch của mình. Nói ngắn gọn, họ đều có ý thức trau dồi để trở thành một “chuyên gia” trong lĩnh vực đó. Đương nhiên, nói họ hiểu sâu sắc ngang ngửa người trong ngành thì có thể quá nhưng họ không phải là người chỉ nói ra vỏ từ mà không hiểu nội hàm.

Hướng đào tạo biên-phiên dịch ngay trong ngành (dạy kĩ năng dịch cho nhà chuyên môn) cũng không phải là không phổ biến. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý là dịch suy cho cùng vẫn là nghề của ngôn ngữ, của cách dùng từ, câu chữ – và để sử dụng thành thạo ngôn ngữ không phải một sớm một chiều. Nếu nhà chuyên môn kia không có tố chất về sử dụng ngôn ngữ thì dạy họ cách dịch cũng khó ngang như dạy dịch giả các kiến thức chuyên biệt.

Quyển "sao mình chia tay" do bạn Hà Thu dịch

Quyển “Sao Mình Chia Tay” do bạn Hà Thu dịch

Tương tự với việc nhà văn dịch văn học hay hơn người ngoại đạo dịch. Dịch văn học hay là một vấn đề không đơn giản, ví dụ tính khả dịch của một tác phẩm – có thể là tác phẩm kinh điển thật đấy nhưng khó dịch sang tiếng Việt (do hai ngôn ngữ quá khác nhau, nếu dịch có thể sẽ mất hết cả điệp, vần…) thì có nên cố dịch hay không?

Ngắn gọn thì theo mình, dịch văn học hay là chuyển tải được nội dung tác phẩm và giữ được càng nhiều phong cách của tác giả. Nếu làm được việc đó thì là ai dịch cũng đều được hết.

Theo bạn đâu là điểm phân biệt giữa dịch giả chuyên nghiệp và dịch giả không chuyên nhưng có chuyên môn?

Ranh giới phân biệt giữa dịch giả chuyên nghiệp và dịch giả không chuyên nhưng có chuyên môn à? Thực ra, ở Việt Nam, ranh giới này mờ nhạt lắm vì làm gì đã có hiệp hội biên-phiên dịch viên đâu? Ở Việt Nam, dịch chưa được coi là nghề đạt đến mức độ chuyên nghiệp cao, cần có giấy phép hành nghề mới được làm. Nhưng theo mình, có lẽ là mức độ hiểu và cam kết của họ với quy tắc đạo đức và ứng xử của nghề dịch. Mình không nói là dịch giả không chuyên là không có đạo đức ứng xử gì gì nhé. Có điều người được đào tạo và coi dịch là nghiệp, họ sẽ biết và thực hiện nghiêm túc và đầy đủ những quy tắc nghề nghiệp như: cách ứng xử với khách hàng, với sản phẩm dịch, với đồng nghiệp trong nghề, và với cả bản thân trong việc phát triển chuyên môn thường xuyên.

Những kỹ năng và tố chất nào mà bạn cảm thấy bạn trẻ nên học nếu muốn theo đuổi ngành này? Nếu được thì bạn có lời khuyên nào cho các bạn trẻ sắp ra trường?

Trước hết là các kĩ năng ngôn ngữ: liên tục trau dồi những ngôn ngữ mà mình sẽ sử dụng trong công việc. Tiếp đến là kiến thức nền: lúc mới vào nghề thì có thể là kiến thức xã hội, kinh tế-chính trị ở mức cơ bản; sau một thời gian làm, gắn bó với một ngành nào đó thì đi sâu vào tìm hiểu kiến thức liên quan của ngành đó, phát triển thuật ngữ.

Các kĩ năng về đọc sâu, đọc phân tích, tư duy phản biện cũng rất quan trọng cho cả nghề dịch viết và dịch nói – giúp người dịch xử lý tình huống khéo léo hơn. Kĩ năng về khai thác các nguồn tài nguyên (từ điển, máy tính, con người) cũng cần được trau dồi từ sớm.

Nếu các bạn trẻ sắp ra trường muốn theo đuổi nghề dịch thì cần xác định là đây là nghề vất vả và lắm lúc rất cô đơn (cứ thử ngồi dịch tài liệu hay sách mà xem, chỉ có bạn và cái máy tính rồi tra cứu, gõ máy chứ không mấy khi nói chuyện gì; dịch nói thì có thể có đồng nghiệp ngồi cùng cabin nhưng suy cho cùng, đến phiên bạn dịch thì bạn nói chứ ai nói thay được đâu). Các bạn ấy cần tìm hiểu về nghề từ những người đi trước; nếu muốn làm thì xây dựng hình ảnh là kẻ cầu thị, cầu tiến từ ngay trong trường để các thầy cô tin tưởng và dẫn dắt vào nghề. Nghề nào cũng cần có mạng lưới, nghề dịch càng thế.

Bạn có dự đoán gì về tương lai của ngành dịch thuật không?

Sẽ vẫn rất cần trong tương lai. Số người biết ngoại ngữ có thể càng ngày càng nhiều nhưng số người biết ngoại ngữ và thạo chuyển ngữ thì lại không nhiều đâu. Việt Nam đang hội nhập tích cực; nhiều hướng mới đang mở ra cho những ai có khả năng dịch (bản địa hóa phần mềm; phiên dịch/biên dịch cho tiếng hiếm trong khối AEC như tiếng Campuchia, tiếng Myanmar hoặc các tiếng phổ biến nhưng vẫn hiếm người giỏi như tiếng Nhật, tiếng Hàn; các công ty nước ngoài cần có nhân viên bản địa để giúp tìm hiểu thị trường…; du lịch…)

Bạn có thể kể câu chuyện vui hoặc buồn mà bạn gặp trong suốt quãng thời gian làm việc không?

Đi dịch thì như thầy mình nói, chuyện buồn mới có cái để kể chứ còn vui thì chỉ có là dịch tốt, được khách hàng khen thôi. Chuyên này thì theo mình là được cả hai 🙂

Hôm đó mình đi dịch cùng với một chị đồng nghiệp cho một hội thảo về tiếp thị. Thực ra người tổ chức ban đầu mời cô Chủ nhiệm bộ môn (lúc này đã là sếp mình) nhưng cô bận nên chuyển sang cho mình. Mình cũng run vì đây là lần đầu tiên mình đi dịch riêng; chị đồng nghiệp mình thì có kinh nghiệm hơn.

Nội dung dịch không khó; nhưng không may là chị đồng nghiệp của mình khi mới bắt đầu dịch phần khai mạc không được trơn tru, gãy gọn và có sót mất một vài ý; vì thế cả hai, đặc biệt là chị ấy bắt đầu bị “soi” rất kĩ. Mình dịch thì không vấn đề gì nhưng cứ mỗi khi chị ấy dịch, bên phía tổ chức đều có người ngồi xen vào hoặc cầm mic trực, sẵn sàng chen vào, “Dịch như thế là không chính xác, từ đó cần hiểu là…” rồi dịch thay (giới dịch gọi là “cướp mic”). Đỉnh điểm là lúc chị bạn mình ngưng lại tìm từ (chứ không phải là không dịch được), ban tổ chức đã cử ngay người lên mời chị ấy xuống và dịch luôn phần còn lại. Đến cuối phiên buổi sáng, người bên tổ chức gọi riêng phiên dịch ra, nói là chiều không cần đến nữa; cảm ơn đã đến dịch và họ sẽ gửi tiền sau.

Chị đồng nghiệp mình lúc đó rõ là nhịn lắm mới không khóc. Thành ra mình lại là người đứng ra nói chuyện. Mình vốn là đứa không giỏi giao thiệp, dễ nổi nóng, nhưng hôm đó lại bình tĩnh lạ: nhận là đã thiếu sót trong phần dịch một số phần, nhưng có nói lại là, các từ dịch tuy không đúng chuẩn thuật ngữ của Dự án dùng nhưng về nghĩa thì không sai (kiểu có ý trách ngầm bên BTC đã hơi gay gắt) và cuối cùng vẫn nhận lỗi là chưa bình tĩnh xử lý tình huống khi người bên tổ chức vào dịch giúp. Hai đứa từ chối nhận tiền phí dịch (cái này thì hơi trẻ con) rồi xin phép về. Hôm đó trời còn mưa, mình đi xuống cầu thang còn bị trượt chân rồi trẹo luôn cổ chân.

Nhìn chung là đen đủ đường trong lần đầu đi dịch riêng (không có cô Chủ nhiệm). Nhưng mình lại thấy được phần bình tĩnh trong con người mình nên cũng không lấy làm buồn lâu; về tinh thần rất nhanh 🙂 Cũng là bài học cho người đi dịch còn trẻ về tuổi đời và tuổi nghề về cách ứng xử với khách hàng khi bị phàn nàn về chất lượng dịch; hoặc can thiệp thô bạo khi mình đang tác nghiệp.

Bạn có mơ ước hay dự định gì cho tương lai không?

Cá nhân mình sau một thời gian dịch cũng nhận ra điểm yếu và điểm mạnh của bản thân trong bước đường theo đuổi nghề dịch. Biết bản thân thế rồi, dự định không to tát đâu – dịch được thêm cuốn sách hay ho; và cố gắng tiếp tục dịch cho một dự án giáo dục rất có ý nghĩa mà mình đã tham gia được 4 năm nay.

Cám ơn bạn về bài phỏng vấn, chúc bạn sớm hoàn thành được những dự định của mình.

Một vài tác phẩm tiêu biểu do bạn Hà Thu dịch:

  1. “Bên Kia Đường Có Đứa Dở Hơi” [Nguyên tác: “Flipped”], 2012, Nhà xuất bản Phụ nữ
  2. “Một Cậu Thỏ Nghịch Ngợm Kinh Khủng – Tuyển tập những truyện hay nhất của Beatrix Potter” [Nguyên tác: “A Very Naughty Rabbit: Tales of Mayhem and Mischief”], 2014, Nhà xuất bản Kim Đồng
  3. “Eleanor & Park” [Nguyên tác: “Eleanor & Park”], 2014, Nhà xuất bản Phụ nữ
  4. “Sao Mình Chia Tay” [Nguyên tác: “Why We Broke Up”], 2016, Nhà xuất bản Trẻ

 

Content Protection by DMCA.com

One thought on “Bạn Hà Thu – biên, phiên dịch

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *